|
МИНГ ЙИЛЛАР АВВАЛ САМАРКАНДДА КОГОЗ ЯСАЛГАН
Маълумки, Ўрта Шаркда биринчи бўлиб Самарканд кўлда ясалган сув тегирмони ёрдамида когоз ишлаб чикаришни йўлга кўйган. Кейинчалик, араб ва ислом дунё маданияти ёрдамида унинг тайёрлаш технологияси Гарбга, сўнг Шаркдан (XI acp) то Испания (XII аср)гача; кейин бутун Европага таркалган. Тасаввур килинг: Сиз эртак ёки севимли асарини ўкиш учун очдингиз ва... нозик, хушбуй чой гули хиди сизнинг хушингизни лол колдирди.Сизга ёкмаяптими? Евроосиё кесишган Буюк Ипак йўли бозорларида ажойиб хунармандчилиги оркали Самаркандни дунёга машхур этган когоз ишлаб чикарилиши мухим ахамият касб этган. Бу эса факат хунармандларнинг мохирлиги эмас, балки ўрта асрда Шаркнинг кадимий шахари фан ва маданияти ривож топганлиги асосий роль ўйнаган. 2001 йил ЮНЕСКО сессиясида Самаркандга жахон тарихий-архитектура бойликларини сакловчи статусини бериш карори кабул килинди. Ўрта асрда Шаркнинг йирик маданий ва савдо-иктисодий марказларидаги ананавий хунармандчилик, аждодлар меросини асраш ва уларни ўрганишда фаол бўлиш “Мерос” бадиий хунармандлар Ассоциациясига ва тадкикотчиларга кенг имконият яратиб колмасдан, балки уларни кайта тиклаш ва ўрганиш имкониятини хам тугдиради. Таникли шаркшунос Адам Мецнинг таъкидлашича, Самарканд когози III-IVаср хижрий (IX-Xмил.авв) ишлаб чикарилиши, Шаркда хакикий тўнтарилишни олиб келди. Кўп талаб килинаётган ушбу махсулот Мисрда кимматли папирус ишлаб чикариш билан баробар бўлди. Маълумки, Шаркда сув тегирмони ёрдамида кўлда ишлаб чикариш бўйича Самарканд биринчи ўринда туради. Кейинчалик арабларнинг ва ислом маданияти таркалиши билан бирга когоз ишлаб чикариш технологияси Гарбга хам кенг ёйилди. Бирок XVIII аср охирларида Самарканд когозини ишлаб чикариш астa-секин камайиб борди. Чунки вакт ўтиши билан ушбу когоз крем рангида ишлаб чикарила бошлади, одaмлар эса ок рангни маъкул килишди. 1998 йил 23 июнь кунини самарканд когози кайта тикланиш куни деб хисобласа бўлади. Шундан кейин биз бирданига 17 та варак чикарадиган бўлдик. Ушбу машхур когозни кайта тиклаш жараёнида хунармандчиларга ёрдам бериш фонди “Мерос” номидаги хунармандчилар ассоциациясининг ажратган гранти катта ёрдам берди. Шунингдек, когоз ишлаб чикариш бўйича фабрика эгаси америкалик Александра Сатерио Тошкент шарк шунослик институти ходими Шомахмуд Махмуджонов, Ўзбекистондаги Франция элчихонаси хам мана шу самарканд когозини ишлаб чикаришни хомийлик килган. Француз олими Жан Луи Кретьено оркали когоз ишлаб чикариш ходимлари Францияга малака оширишга кетади. Бир сўз билан айтганда, когоз ишлаб чикаришнинг эски усулини тўлалигича тиклаш учун биз турли халкларнинг тажрибаларидан фойдаланишга харакат киламиз. Самарканд когозини ишлаб чикаришда кайси усул ва технологиялардан фойдаланилади? Когоз тут химчасининг пўстлогидан , пахтадан, шунингдек пахта чикиндисидан ва бошка ингредиентлардан ишлаб чикарилади. Ишлаб чикаришда авваламбор тут химчасининг пўстлоги бўтка холига келтирилади.ва сувда уютиб кўйилади.Кейин зардом, гилос, олволи дарахтининг пўстлогидан олинган елим кўшилади. Ушбу усулда тайёрланган бўтка ванналарга солиниб, сетка ёрдамида колган колдиклардан когоз килинади. Шундан кейин когоз вараги престланади, кейин куритилади ва крахмалланади. Кейинги боскич силликланиш усули деб аталиб, кўл билан килинади. Кимматбахо тош агатдат тайёрланган лойчилар ёрдамида когоз силликланади. Бошка махсулотлар хам фойдаланилади яъни, хино, атир гул барглари, атир гул сувидан турли хил рангдаги шойи иплардан фойдаланилади. Буларнинг барчаси нафакат когознинг ранги ва хидини яхши килади, балки махсулот сифатини яхшилайди. Ушбу когоз нималарда ишлатилади? Хар куни хам ушбу когозни ишлатиб бўладими? Ушбу усулда тайёрланган Самарканд когозини кадимги кўл-ёзма ва китобларни реставрация килиш учун ишлатилади. Шунингдек, миниатюраларни ёзиш учун сувенир китобларни тайёрлашда декоратив махсулот сифатида ва бошкалардан ишлатилади. Тасаввур килингки сиз севимли романингизни ёки эртакларингизни очганингизда атиргулнинг хиди бошингизни айлантиради. Ушбу хид когоздан келади.Сизга ёкмаяптими? Менинг эшитишимча, сиз нафакат когоз ишлаб чикариш технологиясини кайта тикламокчисиз, балки кадимги ишлаб чикариш базасини хам кайта тикламокчисиз? Ха бу жуда хам керакли, чунки одамлар кадимги когоз ишлаб чикариш устахоналарини кандай кўринишга эга бўлганликларини билишлари керак. Хозирда “Мерос” ассоциаацияси Сиёб дарёси олдида, ер участкасини олиб, ушбу участка Улугбек Афросиёбга якин жойда жойлашган. Уерда биз когоз ишлаб чикариш бўйича устахоналар кўраяпмиз ва тахтали сув тегирмонини кўрмокдамиз. XVII-XVIIIасрлардаги Ўрта Осиё архетектурасига монан кўрилади 2003 йилнинг октябрида кўриб битказилиш кутилмокда. Бизнинг махсулотимиз Марказий Осиёда биринчилардан бўлиб , туристларнинг кизикишига сабаб бўлди. Когоз- асосан, ўсимлик толаларидан тайёрланадиган юпка материал. Турли хил жинсдаги дарахт ёгочи ва бир йиллик ўсимлик целлюзаси хамда ёгоч массасидан ишланади. Когоз массасига ўсимлик толаларидан ташкари турли кўшимчалар, зич, силлик киладиган елимловчи материаллар кўшилади. Когоз дастлаб Хитойда II асрда олинган, Самаркандда эса XIX асрнинг биринчи ярмигача Самаркандда ишлаб чикарилган. 1996 йил КониГил мерос деб аталган, яъни эски санъат турларини тиклайдиган корхона. Бу корхонага Мухторов Зариф рахбарлик килади. Корхонада 15 кишидан иборат ишчи ишлайди, шулардан Япониялик кизимиз кам бор. Бу ерда когоз ишлаб чикариш билан тикувчилик, каштачилик, рассомчилик, керамика, чиннисозлик, заргарлик санъати ривожланган.Бу ерга на факат Ўзбекистонликлар балки, чет мамлакатлардан туристлар томоша килиш учун эмас, балки ўзларига сувенир сифатида сотиб олишади. КониГил кадимдан ўзининг хунармандчик санъати билан машхур. Маълумотларга караганда ўрта асрларда Сиоб киргокларида 1000 якин тегирмон ишлаб турган. Агарда шу тегирмонлардан кўпчилигини ёг ва бугдойни ишлаб чикарган бўлса, колган 400 га якин тегирмонларда когоз ишлаб чикилган. 1999 йил ЮНЕСКО томонидан Ўзбекистонда ўтказилган конференцияда КониГил когоз ишлаб чикариш корхонаси тикланди. 2007 йилда ўтказилган “Ташаббус-2007” конкурсида Самарканд вилоятида биринчи ўринни олиб, кейинчалик Республика бўйича хам биринчи ўринни олган. Когоз ишлаб чикариш усули:Тут химчасининг пўстлогидан ишлаб чикарилган. Бу химча пўстлоги 1 кун совук сувда ивитилади. Ундан, пўстлогидан ажратиб, алохида катта козонда 4-5 соат кайнатилади. Кайнатилган пўстлогни тегирмонда, яъни живозда 7 соат пресс килинади. Ш пайт текисланган идишга солиб текис килиб ёйилади, акс холда текис бўлмаса текис бўлмайди. Куритиш учун эса махсус доскачада ёки ойнага кўйиб куритилади. Куритилган когозни махсус агат билан текислаб чикилган. Ўша пайтларда Султон когозлари, Ипак когозлари деб аталган. Самарканд когозлари икки томонлама, мустахкамкм у 2000 йил сакланиши мумкин. Бу когоздан сумкалар, халатлар, чопонлар ясалган. Когозларга буяма кушилади, яъни ранг берилган. Лойдан одамларнинг юз шакли (маскалар) ясалган. Бунга 10-12 та когозларни бир-бирига прест килиб ясалган. Шу усул билан тайёрланган Самарканд когозини кадимги кўл ёзма ва китобларни тиклаш учун асос килиб олинади.Шунингдек сувенирлар тайёрлаш учун ишлатилади. Самарканд когозида Абу Райхон Беруний, Ибн Сино, Ал Фаргонийлар ва бошка бир катор алломаларнинг илмий ишлари Самарканд когози туфайли хозиргача етиб келган.
|